Marathi & Literature

लेखक, समीक्षक म्हणून नाही, तर एक सुजाण वाचक, आस्वादक म्हणून अभिप्राय नोंदवा, असे सांगून पुस्तकाची स्क्रिप्ट माझ्या हातात दिली गेली. साहित्यसंशोधन पूर्ण केले, म्हणून समीक्षक होता येते असे नाही, तर त्या लेखनातील मार्मिकता, गांभीर्य व समाजाकडे बघण्याचा लेखकाचा दृष्टिकोन हा वाचकास लक्षात यायला पाहिजे....

‘शापित शृंखला’ या कवितासंग्रहात कवयित्री छाया बोरकर यांनी सामाजिक संवेदनांना अचूकपणे टिपणारी आणि उजागर करणारी अत्यंत तरल कविता शब्दबद्ध केली आहे. मानवी जीवन, मानवा-मानवातील संघर्ष, या संघर्षाचे सामाजिक अस्थिरतेत होणारे रूपांतर, त्यामुळे भंग पावणारी सामाजिक शांतता, सत्य, शिव व सुंदर यावरचा मानवाचा उडत चाललेला...

महाराष्ट्रातील एकूण लोककला प्रकारातील ‘पोवाडा’ हा कला प्रकार अत्यंत प्रभावी, लोकप्रिय व उर्जेची अखंड ज्योत प्रज्वलित करणारा असा कला प्रकार आहे. गद्य व पद्य मिश्रित या काव्य प्रकारात सूर, ताल, छंद, अलंकारिकता, प्रतीकात्मकता, बिंबात्मकता व गेयता यांचे सुंदर व अद्भूत असे मिश्रण आपल्याला बघायला...

भारतीय संविधानाचे निर्माण युगप्रवर्तक क्रांती आहे. हजारो वर्षांच्या इतिहासात भारतीय प्रजेला अपूर्व अशी संविधानात्मक मूल्यांची जीवन प्रणाली लाभली आहे. संविधानात्मक क्रांतीने भारताचे स्वतंत्र, सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष लोकशाही गणराज्य प्रस्थापित झाले आहे. भारताचे विकार मुक्त, भयमुक्त राष्ट्र घडविले आहे. भारतात मानवतेचे युग अवतरले, भारतीय प्रजासत्ताक...

शुक्लयजुर्वेदीय रुद्राष्टाध्यायी ही वैदिक परंपरेतील एक अद्वितीय साधना आहे. रुद्राच्या असीम रूपाचे स्तवन करणाऱ्या या ऋचांमध्ये नमक व चमक विभागांद्वारे परमेश्वराला नमन व प्रार्थना व्यक्त केली जाते. रुद्र हा शिवाचा उग्र तसेच कल्याणकारी रूप असून सर्वव्यापक परमात्म्याचे दर्शन घडवतो. या ग्रंथात रुद्राच्या विविध नावांचे...

मराठी साहित्यातील काही महत्त्वाच्या कलाकृतींच्या आशय आणि अभिव्यक्तीच्या अंगाने घेतलेले हे चिंतन केवळ समीक्षण नसून, एक संवेदनशील आणि सामाजिक भान असलेल्या मनाचा वस्तुनिष्ठ शोध आहे. कविता, कथा, कादंबरी, नाटक अशा विविध वाङ्मयप्रकारांच्या माध्यमातून व्यक्त झालेल्या ज्वलंत सामाजिक वास्तवाचा, मानवी मनोवस्थांचा आणि सांस्कृतिक घडामोडींचा सखोल...

    माझा हा प्रवास म्हणजे माझ्या जीवनातील एक सोनेरी पर्व आहे, जो ऋणानुबंधांमुळे आकाराला आला आहे. शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांसाठी कार्य करताना, संशोधक म्हणून ज्ञानाचा शोध घेताना, आणि सहकारी प्राध्यापक, संस्थेचे पदाधिकारी व मार्गदर्शक यांच्यासोबत एकत्र काम करताना मला कायमच नवी ऊर्जा व प्रेरणा...

चिंतक प्रतिभा की ऊर्जावान कविता! डी. बी. जगत्पुरिया के ‘रणांगण’ संग्रह की अनुदित कविताओं में रचनात्मक ऊर्जा, संवदेना एवं वैचारिक पक्षधरता की त्रिवेणी प्रवाहित है| कवि को भूखे मन की व्याकुलता का क़यास है, जनता की आँखों के आँसुओं का एहसास है और शोषित,...

    साठोत्तरी मराठी साहित्यात आपल्या अनुभवविश्वाने आणि लेखनशैलीने प्रस्थापित झालेले काही महत्त्वाचे लेखक आहेत, त्यात प्राचार्य रा. रं. बोराडे यांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागते. रा. रं. बोराडे यांचे नाव घेताच, नजरेसमोर येते ती त्यांची ‘पाचोळा’ ही कादंबरी. ग्रामीण जीवनातील मूल्यांतरांच्या संदर्भात या कादंबरीचे...

    तो तिचा पती आहे, तसेच  कोणाचा तरी मुलगा किंवा भाऊ आहे. त्याच्या रक्तसंबंधाचा एक गोतावळा आहे. त्याचा त्याविषयी लोभ आहे, पण त्याची जोडीदार तशी नाही. तिची ओढ व लोभ माहेराकडे असते. ही विसंगती त्यांच्यातील संघर्षाचे कारण ठरते, तेव्हा तो तिच्याशी कसा वागतो,...

    समकालीन समाजात सर्वच स्रिया आळशी, बेफिकीर व अहमी नाहीत; पण बऱ्याच शिक्षित गृहिणी तशा दिसून येतात. त्यामुळे अशा बायका ज्यांच्या नशिबात आल्या असतील त्याला हे ‘पुरुषवादी’ काव्य त्याच्या जीवनाचे प्रतिरूप वाटेल, असे अनुभव प्रस्तुत संग्रहात काव्यात्म पद्धतीने सांगितलेले आहेत. मध्यमवगय नोकरदार पुरुषाच्या...

‘उत्साही’ ती... ‘ती’ चालत होती...चालता चालता मागे राहून गेलेल्यांना(विद्यार्थिनींसह ज्येष्ठ-श्रेष्ठ मैत्रिणींना)पुढे आणण्यासाठी प्रयत्न करत होती.थोड्या वेगाने वा अतीवेगाने,पुढे जाणाऱ्यांना‘ती’ .. वास्तवतेचे भान देत होती‘ती’ चं चालणं जसं ‘धावणं’ झालं नाहीतसंच ‘शिक्षकी’ बैठकीमुळे मोहापाशीही‘रेंगाळणं’ झालं नाहीसाधी-साधी कामं करत पुढे जाणाऱ्या‘ती’ च्या कडे पाहून सर्वांना वाटायचं..‘ती’...

चंद्रकांत भंडारी यांचा आरसा म्हणजे त्यांचा नायक - ‘सूर्यकान्त अमळनेरकर’! तोही त्यांच्यासारखाच अमळनेरचा. पेशाने शिक्षक. शिक्षकी वातावरणात, पुस्तकांच्या सान्निध्यात आणि साध्या जगण्यात जीवनाचं सुख शोधणारा. त्याला एक मुलगी आवडते. तो तिला तसं सांगतोही. त्यासाठी काही पत्रे लिहितो. त्याचा मित्र ती पत्रे तिच्यापर्यंत पोहोचवतो. मात्र,...

प्रत्येक शिक्षक हा जातिवंत शिक्षक असतोच. पण तो विद्यार्थ्याचा पालक ही असतो. दोन्ही भूमिका तो एकाच वेळी बजावत असतो. किंबहुना तो पालक अधिक असतो. म्हणून विद्यार्थ्यांबद्दल वात्सल्याचा पान्हा त्यांना अगोदर फुटतो. नेमलेल्या पाठ्यपुस्तकांमधील नियोजित विषयांचे ज्ञान आपल्या विद्यार्थ्यांच्या गळी उतरवण्यात तो हमखास सफल होतो....

योग हा केवळ व्यायाम नसून जीवनशैली आहे. शरीर, मन आणि आत्म्याचा समतोल साधणारा हा प्राचीन भारतीय ज्ञानमार्ग आज जगभरात स्वीकारला जात आहे. एनसीसीच्या नवीन अभ्यासक्रमात योगाचा समावेश विद्यार्थ्यांना शारीरिक तंदुरुस्ती, मानसिक स्थैर्य आणि चारित्र्य विकासासाठी उपयुक्त ठरतो.या पुस्तकात प्रार्थना, पूरक हालचाली, विविध योगासने, प्राणायाम...

शतकानुशतके सामाजिक वंचनेच्या छायेत राहूनही असामान्य धैर्य, कर्तृत्व आणि निष्ठेची अमिट छाप सोडणाऱ्या मातंग समाजाचा इतिहास आजही फारसा ज्ञात नाही. ‘मातंगांची शौर्यगाथा’ हे पुस्तक या समाजाच्या गौरवशाली, पण दुर्लक्षित इतिहासाचे दार वाचकांसमोर उघडते आणि एका समृद्ध सामाजिक, सांस्कृतिक व ऐतिहासिक प्रवासाची साक्ष देते.या ग्रंथात...

सोलापुरातील ज्येष्ठ साहित्यिका प्रा.डॉ. श्रुती वडगबाळकर यांचे नवीन पुस्तक “स्त्री साहित्य... स्त्री वाद..” वाचकांच्या हाती देताना आनंद वाटतो. त्या लेखिका, समीक्षक तर आहेत, पण सर्जनशील साहित्यिका आहेत. कथा, कादंबरी, नाटक, ललित लेख, कविता, एकांकिका, बालसाहित्याची मिळून त्यांची चाळीस पेक्षा जास्त पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत....

डॉ. श्रुती वडगबाळकर यांनी हयातभर अध्यापनाचे कार्य करीत असतानाच आपल्यातील सर्जनशीलतेला आणि आस्वादकतेला कुठे बाधा येणारा नाही, याची पुरेपूर काळजी घेतली आहे. त्यातूनच त्यांच्यातील ललितलेखिका आणि विवेचक समीक्षिका घडत गेली. ही घडणूक होताना त्यांनी अवतीभवतीचे भान राखण्याचा सातत्याने प्रयत्न केला. समाजमनापासून व्यक्तिमनापर्यंतचे सर्वस्तरीय भान...

“मराठी व हिंदी कादंबरी : तौलनिक साहित्याभ्यास” हे पुस्तक म्हणजे दोन भाषांतील ग्रामीण कादंबऱ्यांचा तुलनात्मक अभ्यास करण्याचा एक सखोल प्रयत्न आहे. मराठी व हिंदी साहित्याच्या प्रवाहात ग्रामीण आशय कसा विकसित झाला, त्यातील साम्य-भेद कोणते, आणि सामाजिक जीवनातील विविध पैलू—विवाहसंस्कृती, अंधश्रद्धा, सण-उत्सव, स्त्रीजीवन, जातिव्यवस्था, अस्पृश्यता,...

महानुभाव संप्रदायाचे वाङ्मय हे केवळ मराठी भाषेची सेवा करणारे साहित्य नसून, मानवतेचा आणि लोककल्याणाचा अमूल्य संदेश देणारे आध्यात्मिक आणि तत्त्वज्ञानपर दालन आहे. श्रीचक्रधर स्वामींच्या लीळाचरित्रातून प्रकटलेली शिकवण ही केवळ भक्तीच्या मर्यादेत सीमित नसून, ती जीवनाच्या प्रत्येक पैलूस स्पर्श करणारी आहे. सर्वसामान्य जनतेशी थेट संवाद...